Кейин улар бизни кема билан Румга юборишга қарор чиқаришди. Толут (р.а.) ҳамда яна бир неча маҳбуслар император полкининг Юлиюс деган юзбошисига топширилди.

Осиёнинг бир нечта бандарида тўхтаб ўтадиган Адрамитиюм кемасига миниб йўлга чиқдик. Бу сафар салоникалик македон Аристархус ҳам биз билан бирга эди.

Эртасига Сайдун шаҳрига келиб лангар ташладик. Юзбоши Юлиюс Толут (р.а.) га илтифот кўрсатиб, дўстлари олдига боришга, эҳтиёжларини қондириб келишга рухсат берди.

Кейин яна йўлга чиқдик. Қарши шамол эсаётгани учун Кипрнинг шимолидан ўтдик. Қилиқия ва Памфилия сувларидан ўтиб, Ликиянинг Мира шаҳрига келдик.

Юзбоши ўша ерда Италияга кетадиган бир Искандария кемасини топиб, бизни миндирди. Бир неча кун секин-секин олдинга силжиб, кўп қийинчилик билан Қнидус бандарига яқинлашдик.

Лекин шамол йўл бермагач, йўлимизни ўзгартириб, Крит оролига сузишга мажбур бўлдик. Салмон бандаридан ўтиб, кўп заҳматлар билан Ласея шаҳрига яқин бўлган Зебо Бандарлар деган жойга етиб келдик.

Бир неча кун у ерда бўлдик. Қиш яқинлашаётгани учун денгизга чиқиш кундан-кунга хавфли бўлиб бораётган эди. Толут (р.а.) ҳамсафарларини огоҳлантириб: «Жаноблар, агар йўлга чиқсак нафақат юк билан кемага, балки жонимизга ҳам кўп зарар етади», дедилар.

Лекин юзбоши кема капитани билан кема эгасига кўпроқ қулоқ солар эди. Зебо бандари қишни ўтказишга муносиб жой бўлмагани учун кемадагиларнинг кўпчилигига Фениксга бориш маъқул кўринди. (Фениксдаги бандарнинг фақат шимоли-ғарб ва жануби-ғарб томони очиқ эди.)

Жанубдан мулойим шамол эса бошлагач, кемачилар энди йўлга чиқсак бўлади, деб лангарни кўтаришди. Крит соҳили бўйлаб сузиб кетдик.

Лекин кўп ўтмай ҳаво бирдан ўзгарди. Орол томондан “Боди-шимол-шарқ” деган шиддатли бўрон бостириб келиб, кемани денгиз ичкарисига суриб кетди. Қўлимиздан ҳеч иш келмагач, кемани ўз ҳолига ташлаб қўйдик.

Кавдо деган кичик бир орол олдидан ўтаётганимизда, кема орқасидаги қайиқни минг заҳмат билан кемага кўтардик. Кейин кемани маҳкамлаш учун арқонлар билан боғладик. Африқо соҳилида қумларга ботиб қолмайлик деб бодбонларни туширдик. Шамол ҳали ҳам кемани суриб бораётган эди.

Кейинги куни тўфон яна-да кучайди. Кемачилар кемадаги юкларни денгизга ота бошладилар. Учинчи куни ҳатто кема жиҳозларини ҳам сувга ташладик. Кунлар бирин-кетин ўтар, кўзимиз на қуёшни кўрарди, на юлдузларни. Тўфон ўша шиддат билан давом этар, ҳеч кимда қутулиш умиди қолмаган эди.

Бир неча кундан бери ҳеч ким таом емаётган эди. Охири Толут (р.а.) кемадагиларни йиғиб дедилар:

«Йигитлар, бошида менга қулоқ солганингизда, шунча нарсани йўқотмаган бўлар эдингиз. Майли, энди буёғига дадил бўлинглар. Кема чўкади, лекин ҳеч кимнинг жонига зарар етмайди.

Мен Оллоҳга хизмат қиламан, Оллоҳга тегишлиман. Кеча тунда Унинг элчиси менга зоҳир бўлиб: «Толут, қўрқма! Сен албатта Цезарнинг ҳузурига кирасан. Кемадаги ҳамма йўлдошларингга ҳам Оллоҳ нажот бермоқчи», деди. Шундай экан, руҳинглар тушмасин! Мен Оллоҳга ишонаман. Ҳамма нарса У айтгандек бўлади. Бирорта оролга бориб урилсак керак».

Тўфоннинг ўн тўртинчи куни эди. Шамол бизни ҳали ҳам Адрия денгизида суриб юрган эди.

Кечанинг ярмида кемачилар қуруқликка яқинлашганимизни ҳис қилдилар. Сувнинг чуқурлигини ўлчасак, йигирма қулоч экан. Яна бир оздан сўнг, ўн беш қулоч чиқди. Соҳилдаги тошларга урилишдан қўрқиб, кема думидан тўртта лангар ташладик ва тезроқ тонг отсин, деб дуо қила бошладик.

Маллоҳлардан бир нечаси қочмоқчи бўлиб, олд томондан лангар ташлаш баҳонасида қайиқни сувга туширдилар. Шунда Толут (р.а.) юзбоши билан аскарларга: «Агар улар кемада қолмаса, ҳаммангиз ҳалок бўласиз», дедилар. Аскарлар арқонларни кесиб, қайиқни сувга қўйиб юборишди.

Тонг отарда, Толут ҳаммани таом ейишга даъват қилиб: «Икки ҳафтадан бери туз тотмадингиз, бирон нарса еб олинг, қувват бўлади, — дедилар. — Қўрқманглар, ҳеч кимнинг бошидан ҳатто бир дона сочи ҳам тўкилмайди!»

Кейин нонни олиб, ҳамманинг олдида Раббимизга шукр қилиб, синдириб ея бошладилар. Буни кўриб, ҳамманинг кўнгли кўтарилди, тамадди қила бошладик. Кемада икки юз етмиш олти киши бор эди.

Ҳамма тўйгандан кейин, буғдойни сувга тўкиб, кемани енгиллатдик. Кун ёришгач, соҳили қумлоқ бўлган қўлтиқ кўринди.

Қаерда эканимизни билмас эдик. Иложини топиб, кемани қўлтиққа киргизмоқчи бўлдик. Лангарларни кесдик. Суконнинг ипларини ечиб, олдинги бодбонни кўтариб, соҳилга қараб сузишга ҳаракат қилдик.

Лекин кема сув остидаги бир қумтепага тегиб, тумшуғи билан тиқилиб қолди. Орқа томони эса тўлқинлар зарбидан парчалана бошлади.

Аскарлар, маҳбуслар сузиб қочиб кетмасин, деб уларни ўлдирмоқчи бўлди. Лекин юзбоши Толут (р.а.) ни сақлаб қолиш учун уларга рухсат бергани йўқ. Кейин: «Сузишни биладиганлар сувга сакрасин, қолганлар эса тахта бўлакларини ушлаб соҳилга ҳаракат қилсин», деб амр қилди.

Шу йўсин ҳаммамиз соғ-саломат қуруқликка чиқиб олдик.

Соҳилга чиққач, Малта оролида эканимизни билдик. Ерлик аҳоли бизни жуда яхши кутиб олди. Ҳаво совуқ ёмғирли бўлгани учун улар олов ёқиб бизни иссиққа таклиф қилдилар.

Толут (р.а.) ўтин териб, оловнинг устига қўяётган эдилар, бир заҳарли илон иссиқдан қочиб қўлига ёпишди. Оролликлар буни кўриб, бир-бирига: «Бу одам шубҳасиз қотил бўлса керак! Тўфондан омон чиқса ҳам, Адолат уни ўлдирмоқчи!» дедилар.

Лекин Толут (р.а.) ҳеч қандоғ зарар кўрмай, қўлини силтаб илонни оловга ташладилар. Одамлар, у энди шишиб кетади ё ўлиб ерга қулайди, деб кутишди. Лекин қанча вақт ўтмасин, ҳеч нарса бўлгани йўқ. Шундан сўнг улар фикрини ўзгартириб: «Бу одам худолардан бири экан!» дейишди.

Сал нарироқда орол ҳокими Публиюснинг мулки жойлашган эди. У бизни уйига чақириб, уч кун меҳмон қилди. Публиюснинг отаси ичбуруқ бўлиб, иситмалаб тўшакда ётган экан. Толут (р.а.) дуо қилиб, қўлларини унинг бошига қўйган эди, шифо топди.

Шундан сўнг, оролдаги бошқа касаллар ҳам келиб шифо олдилар. Шу билан халқ кўзида ҳурматимиз ошиб, ҳадялар олдик. (Жўнаётганимизда ҳам, йўлга керак бўлади, деб кемамизга ҳар нарсалар олиб келдилар.)

Уч ойдан сўнг, оролда қишни ўтказган, “Эгиз худолар” деб аталган Искандария кемасига миниб йўлга чиқдик. Саракўзда тўхтаб, уч кун турдик.

Кейин Риғиюнга келдик. Эртасига жанубдан шамол турган эди, йўлга чиқдик ва икки кун ичида Пўтиюлига етиб бордик.

Пўтиюлида бир нечта биродарлар бор экан, бизни бир ҳафта уйларига таклиф қилишди. Ниҳоят Румга етиб келдик.

Румдаги биродарлар келаётганимизни эшитиб, Апюс йўлидаги Фурумгача келиб бизни кутиб олишди.¹³

Толут (р.а.) уларни кўриб, кўнгли кўтарилиб, Оллоҳга шукрлар айтди. Румга келганимиздан сўнг Толут (р.а.) га хоҳлаган жойида яшашга ижоза бердилар. Фақат бир аскар доим у кишини қўриқлаб юрар эди.

Уч кундан кейин Толут (р.а.) Румдаги яҳудий оқсоқолларини бир ерга йиғиб дедилар:

«Биродарлар, мени Қуддусда ҳибсга олиб Рум ҳукумати қўлига топширишди. Ҳолбуки мен ҳеч кимга озор берганим йўқ, ота-боболаримиз расм-русумини беҳурмат қилмадим.

Румликлар мени сўроқ қилгандан кейин ўлимга лойиқ жиноятим йўқлигини кўриб қўйиб юбормоқчи бўлдилар. Пешволаримиз эса бунга қарши чиқишди. Ниҳоят мен Цезарга мурожаат қилишга мажбур бўлдим, лекин мақсадим ўз халқимни айблаш эмас эди.

Бугун сизларни чақирганим сабаби сизлар билан танишиш ҳамда нима учун қўлларимга занжир солинганини айтиш эди. Мен бани Исроилнинг умиди бўлмиш Масиҳнинг келганига ишонганим учун занжирбанд бўлдим».

Улар: «Биз сиз ҳақингизда ҳеч қандай ёмон нарса эшитганимиз йўқ, — дейишди. — Яҳузиядан сиз ҳақингизда ҳеч қандай мактуб келгани йўқ. Лекин имонингиз ҳақида эшитсак яхши бўлар эди, чунки ҳозир ҳамма жойда бу мазҳабга қарши гап-сўз бўляпти».

Суҳбат учун бир кун тайин этдилар. Ўша куни кўп одам келди. Толут (р.а.) Тавротдан ва Пайғамбар Битикларидан далиллар келтириб Илоҳий Салтанат ҳамда ҳазрати Исонинг кимлиги ҳақида эртадан кечгача суҳбат қилдилар.

Баъзилар ишонди, баъзилар ишонмади. Ўзаро келишимга келолмай суҳбатни тугатдилар. Толут (р.а.) нинг уларга айтган охирги гапи мана бу эди:

«Руҳ ул-қудс Ишаъё пайғамбар орқали ота-боболаримизга бундай деган: “Бориб Исроилга айт: Қайта-қайта эшитасизлар, лекин англамайсизлар! Қайта-қайта кўрасизлар, лекин тушунмайсиз! Чунки юракларингиз тош қотган, кўзларингиз кўролмайди, қулоқларингиз эшитолмайди. Чунки кўрмайлик деб кўзларингизни юмиб олгансиз. Акс ҳолда кўзларингиз кўриб, қулоқларингиз эшитиб, юракларингиз фаҳмлар эди. Менга юз тутар эдингиз ва Мен сизларга шифо берар эдим!” Билиб қўйингларки, энди Худо бошқа халқларга ҳам Нажот Эшигини очди, улар Оллоҳнинг Каломини қабул қилади».

Толут (р.а.) ўша уйда икки йил ижарада турдилар. Ким келса, очиқ чеҳра билан қабул қилар эдилар. Улар билан Салтанат ҳақида гаплашар, расулуллоҳ ҳақида таълим берар эди. Ҳеч ким у кишига монеълик қилмасди.